Yüzleşme Derneği

Yazılar

Dağdan İnecek Olanlara tarih Notu 11.05.2009

Yazdır

Bu aralar cok konuşulan bir konunun izini sürdüm. Dağdan inmeler, indirmeler üzerine. Geçmişte kürt isyancılar nasıl inmiş yada indirilmiş? Kısa bir geçmişe yolculuk yapalım mi? Kürtlerin son 200 yıllık geçmisi bu konuda trajedilerle dolu…

1) 1830 Mir Muhammed isyanı

Osmanliya karsi İlk buyuk isyan 1830 daki Mir Muhamed isyani oldugunu tarihi belgelerden ve bu konuda yazilanlardan okuyoruz. Bakalim bu isyan nasil bastırılmış, savascilar nasil inmis; Kürt beyi Mir Muhamed kurdistanin birligini saglamak icin 40 bin kisilik ordusuyla osmanliya karsi ayaklanir. İsyanin bir ucu botan behdinanda diger ucu Azerbeycana kadar yayilir. Osmanli ordusu isyani bastirmada zorlanir. Bu zorlanma karsisinda eski bir gelenegi mollalar araciligiyla devreye sokar. Donemin tanınmis bir mollasi da olan Hati ye bir fetva cikartirlar. Fetvada derki, ‘her kim halifenin ordusuyla savasirsa kafirdir.’ Bu fetva uzerine musluman kurtler savasi birakirlar. İsyan onderi Mir tutuklanip İstanbula getirilir. Donemin padisahi vaka-i Hayriye yi yapmis 2. Mahmuttur. Padisah, Kürt beyinden bir daha isyan etmeyecegi konusunda soz vermesini ister. Mir, tamam der. padisahta kurdistana donmesi icin izin verir. Tarihcilerin yazdigina gore Kurt beyi Kurdistana donerken Trabzon yakinlarinda öldurulur. Bazi tarihcilere göre ise padisah Kürt önderinin yeniden isyan edeceginden endise ettigi icin öldurtmustur.

2) 1848 Bedirxan Bey isyanı

1848 Bedirhan Bey ayaklamasında ise Osman Paşa adında dönemin Şark kumandanı, Bedirhan beyin büyük direnişini görerek savaşı devam ettirmekle beraber asırlık Osmanlı hilekarlığına başvurur. Rüşvet, sınırsız yüksek rütbe vaadleriyle Bedirhan’ın adamları arasında işbirlikçiler bulmaya çalışır. Osmanlı paşası bunda başarılı olur. Botan ordusunun sol kolu olan Bedirhan’ın yeğeni Yezdan Şer’i çeşitli vaadlerle safına çekmeyi başarır. “Seni Botan beyi yapacağız” derler. Bunun üzerine Yezdan Şer savaşı bırakır. Bedirhan beyin ordusu zaafa uğrar. Osmanlı ordusu karşısında zorlanan Bedirhan bey, 5-6 bin kişilik gücüyle tarihi Eruh kalesine sığınır. Kuşatılan kale üç gün direndikten sonra kendisinin ve kaledekilerin yaşamına dokunulmayacağına dair söz verilmesi üzerine teslim olurlar. Bedirhan bey İstanbul’a getirilir. Osmanlı Sultanı Abdulmecit, Bedirhan’dan bir daha başkaldırmayacağı konusunda söz alarak onu Girit’e sürgüne yollar. Daha sonra ise Şam’a yollanır, ölümüne kadar orada yaşadığı söylenir. Bedirxan bey Osmanlı Sultanı’na verdiği söze sadık kalmıştır. Bu isyanda en trajik yan yegen Yezdan Şer’in başına gelenlerdir. Bedirxan bey isyanında direnişi bırakmasından dolayı Botan beyliği verilmiştir. Fakat isyanın bastırılması sonrası bu görevden uzaklaştırılmıştır. Osmanlı paşaları tarafından aldatıldığını anlayan Yezdan Şer, bu kez yeniden ayaklanma örgütler. Bu isyan da diğerinden farklı olmaz. Görüşme vaadiyle çağrılan Yezdan Şer tuzağa düşürülerek öldürülür.

3) 1880 Şeyh Ubeydullah İsyanı

1880’deki Şeyh Ubeydullah’ın başına gelenler de bunlardan pek farklı değildir. Şeyh Ubeydullah bağımsız bir Kürt devleti amaçlamıştır. Bu isyan hem İran’ı hem Osmanlı’yı etkilediği söylenir. Batılı büyük devletlerin de çıkarı tehlikeye girdiğinden isyanın bastırılması için Osmanlıyı her bakımdan desteklerler. Ve isyan bastırılır. Şeyh Ubeydullah isyan sonrası teslim alınarak İstanbul’a getirilir. II. Abdülhamid, Şeyh Ubeydullah’tan söz alarak Mekke’ye sürgüne yollar ve Kürt şeyhi Mekke’de sürgünde ölür. Bu isyanin birde iran cephesi var. Bakalim iran devleti kurt isyancilari hangi sozlerle dagdan indiriyor. Seyh ubeydullah isyaninda, Emir Nizam, Kurt isyan onderlerinden Hamza ve adamlarini dagdan indirmek icin hilelere basvurur, kuran uzerine yemin eder, Derki, ‘yer yuzunde kaldigim surece sana ve arkadaslarina hicbir kotulukte bulunmayacagiz.’ Bu arada cadirinin icinde bir cukur kazdirir ve Hamza iceri girince bu cukura saklanarak isareti verir: cadiri boydan boya kursunlar deler ve kurt Hamza can verir. Emir Nizama gore yemin bozulmamistir, cunku sozu kendisini yer ustunde oldugu surece baglamaktadir. Oysa olay aninda o yer altina girmistir. Yok artik! denilecek bu hileye tarihciler İran hilesi derler. Hasan sabahin taktiklerini dusunun.

4) 1925 Şeyh Sait İsyanı

Bakalim Cumhuriyet doneminde kurt isyancilar dagdan nasil indirilmis? Cumhuriyet dönemindeki Kürt isyanlarının en trajik olanı 1925’teki Şeyh Sait’in başına gelenlerdir. Şeyh Sait 1925’te yakalandıktan sonra mahkeme aşamasında kendisine bir takım sözler verildiğini ve bu sözlerin tutulmadığını öğreniyoruz. Behçet Cemal’in “Şeyh Sait İsyanı” adlı kitabında ayrıntılı olarak anlatılır; “Şeyh Sait’in Diyarbakır’da 1925’in 26 Mayıs sabahı bir sinema salonunda başlayan mahkemesi bir ay devam etti. Karar 28 Haziran’ında açıklandı. Şeyh Sait ve adamlarından 46’sı idama mahkum olmuştu. Kararlar ertesi sabaha karşı infaz edildi. Şeyh Sait hücresinden alınıp sehpaya götürüldüğü sırada kendisini mahkum eden hakimlerden Ali Saib Bey’e döndü ve “Saib bey” dedi. “Haniya doğru söylersem kurtaracaktın?” Hakimin cevabı “ne yapalım Said efendi. Seninle Hınıs’ta kuzu yiyemedik.” Oldu. Şeyh idama mahkum olmazsa, herkese kuzu ziyafeti vermeyi vaad etmişti” demektedir.

Bundan sonra aralarında bir konuşma geçti. “Şeyh efendi bundan hafif ceza olur mu?” “Bundan daha ağırını sen söyle bakalım Saib bey! Artık kuzu filan kalmadı. Ne olurdu Edirne’de 101 sene verseydiniz?” Şeyh Sait devamla, “boynuzsuz keçinin ahını boynuzludan alırlar” dedi, sehpaya çıktı ve son sözü; “fena yaptık, bundan sonra iyi olur inşallah” dedi

Yazılanlara bakılırsa şeyh saitle Kemalistleri temsilen hakim Saib bey arasında gizli bir anlaşma yapılmış (biz anlaşma demiyelim kandırmaca diyelim) Seyh saitten savunmasını yumuşatmasını isterler eğer yumuşatırsa idam yerine 101 sene ceza ile kurtulabileceğini söylerler. Şeyh Sait savunmasını yumuşatır ama yinede idam edilir.

5) 1938 Dersim Harekatı

1938 Dersim harekatında da yaşananlar bundan farklı değildir. Direnişin önderi Seyit Rıza, Türk güvenlik güçleriyle görüşme yapmak üzere çağrıldığı Erzincan’da tutuklanır. Kendisine verilen sözün tutulmadığı gibi oğlu Hüseyin ve 11 Kürt isyancıyla birlikte idama mahkum edilirler. İdamları Elazığ buğday meydanında infaz edilirken Seyit Rıza yanında bulunan Türk yetkililerine dönerek, “Ben sizin yalanlarınızla, hilelerinizle baş edemedim, bu bana ders oldu. Bende size boyun eğmedim, bu da size ders olsun.” der.

Simdi şöyle 200 yıllık dağdan inme ve indirmelere baktığımızda durum kürtler adına hic iç açıci degil. Osmanlı döneminde ele geçirilen kürt önderleri genellikle Osmanlıya bağlı Girit, Şam ve Mekke gibi yerlere sürgüne gönderilirken, Cumhuriyet döneminde sürgün yerine isyancı kürt önderleri idam edilmişlerdir.

Eğer yukardaki dağdan inişlere bakılırsa hiçbirinde yasal güvence yok. Tutulmayan sözler var. İsyanların nedeni malum dağa doğru çıkılmış ama inerken yanlış inmişler Eskiden tarih bilinci yoktu kürtlerde ama şimdi var. Bütün bunlara rağmen dağdakilerin yanlış ineceklerini düşünmek ve yeni Osmanlı oyunları ile süreci heba etmek büyük hata olur...

Yazarlar

Yazılar

Yazarın Diğer Yazıları

Yorumlar

Yorum Yap